پاکستان در التهاب؛ فشار خیابانی برای آزادی عمران خان
گزارش اختصاصی نوا
پاکستان بار دیگر وارد یکی از دوره‌های پرتنش سیاسی خود شده است. هزاران هوادار حزب تحریک انصاف پاکستان به رهبری عمران خان، نخست‌وزیر پیشین این کشور، راهپیمایی چندروزه‌ای را از ایالت خیبرپختونخوا به سوی اسلام‌آباد آغاز کرده‌اند؛ حرکتی که هدف اصلی آن آزادی عمران خان از زندان اعلام شده و همزمان حکومت فدرال تدابیر گسترده امنیتی را برای جلوگیری از ورود معترضان به پایتخت روی دست گرفته است.
این راهپیمایی روز یک‌شنبه، ۴ اکتوبر، از منطقه لکی مروت در خیبرپختونخوا آغاز شد. گزارش‌ها شمار شرکت‌کنندگان در مرحله آغازین را بیش از پنج هزار نفر اعلام کرده‌اند و کاروان معترضان با موترها، بس‌ها و وسایط دیگر در مسیر اسلام‌آباد حرکت می‌کند. سهیل آفریدی، وزیر اعلی خیبرپختونخوا، شخصاً رهبری این حرکت را برعهده گرفته است. تا اواخر یک‌شنبه، کاروان اصلی وارد منطقه کرک شده بود.
معترضان چه می‌خواهند؟
مهم‌ترین خواست معترضان، آزادی عمران خان است که از سال ۲۰۲۳ در زندان به سر می‌برد. تحریک انصاف پرونده‌ها و محکومیت‌های او را دارای انگیزه سیاسی می‌داند؛ ادعایی که مقام‌های حکومت پاکستان رد می‌کنند. آزادی عمران خان تنها موضوع مطرح‌شده از سوی تحریک انصاف نیست و هواداران این حزب در تجمع‌های اخیر بر حاکمیت قانون، رعایت قانون اساسی، احترام به آرای مردم و رسیدگی به فشارهای اقتصادی و افزایش هزینه‌های زندگی نیز تأکید کرده‌اند.
موضوع وضعیت عمران خان در زندان نیز به یکی از محورهای اختلاف تبدیل شده است. نمایندگان تحریک انصاف در مذاکرات با حکومت خواستار فراهم‌شدن دیدارهای بیشتر اعضای خانواده و پزشکان با او و انتقال وی برای بررسی‌های پزشکی شده‌اند. حکومت در مقابل گفته است وضعیت صحی خان مناسب است و دیدارهای زندان نباید به موضوعی سیاسی تبدیل شود.
مذاکراتی که به بن‌بست رسید
پیش از آغاز راهپیمایی، حکومت شهباز شریف و نمایندگان مخالفان برای جلوگیری از رویارویی خیابانی وارد مذاکره شدند. تحریک انصاف پیشتر راهپیمایی خود را که قرار بود ۲۷ سپتمبر برگزار شود، تا ۴ اکتوبر به تعویق انداخته بود تا فرصت برای گفت‌وگو فراهم شود. با این حال، مذاکرات در نهایت بدون دستیابی به توافق پایان یافت.
دو طرف روایت متفاوتی از دلیل شکست مذاکرات ارائه کرده‌اند. نمایندگان تحریک انصاف گفته‌اند اختلاف بر سر دیدار با عمران خان و سیاست امنیتی حکومت در خیبرپختونخوا از عوامل اصلی بن‌بست بوده است. مقام‌های حکومت در مقابل، حکومت محلی خیبرپختونخوا را متهم کرده‌اند که در زمینه سیاست مبارزه با گروه‌های مسلح همکاری لازم را تضمین نکرده است. این ادعاها بخشی از مناقشه سیاسی میان دو طرف است و هر کدام دیگری را مسوول ناکامی مذاکرات معرفی می‌کند.
اسلام‌آباد پشت دیوار کانتینرها
حکومت پاکستان در واکنش به راهپیمایی، تدابیر امنیتی گسترده‌ای را در اسلام‌آباد و مسیرهای منتهی به پایتخت اجرا کرده است. صدها کانتینر در جاده‌ها و ورودی‌های مهم مستقر شده‌اند و نیروهای اضافی پولیس و رنجرز نیز برای تأمین امنیت پایتخت به کار گرفته شده‌اند. اداره اسلام‌آباد همچنین خواستار ادامه حضور سه هزار نیروی رنجرز تا ۱۵ اکتوبر شده بود.
مقام‌های حکومت تأکید دارند که اجازه ورود بدون محدودیت معترضان به اسلام‌آباد را نخواهند داد و می‌گویند هدف اقدامات امنیتی جلوگیری از خشونت و حفظ نظم عمومی است. تحریک انصاف در مقابل می‌گوید اعتراض آن سیاسی و مسالمت‌آمیز است و محدودکردن تجمع‌ها را نقض حق اعتراض می‌داند.
استفاده گسترده از کانتینرها اما پیامدهای آن فراتر از اسلام‌آباد رفته است. رویترز گزارش داده که نگرانی رانندگان از توقیف موترها و کانتینرهای‌شان باعث اختلال در انتقال کالا از بندر کراچی به مناطق شمالی پاکستان شده است. بیش از دو هزار وسیله نقلیه تنها در ماه سپتمبر برای اقدامات امنیتی در اختیار گرفته شده بود و انباشت کانتینرها در بندر کراچی، فعالیت بخش حمل‌ونقل و زنجیره تأمین را نیز تحت فشار قرار داده است.
اعتراض‌ها تنها به خیبرپختونخوا محدود نمانده است
همزمان با حرکت کاروان اصلی به سوی اسلام‌آباد، تحریک انصاف تلاش کرده اعتراض‌ها را در دیگر بخش‌های پاکستان نیز گسترش دهد. در کراچی، برنامه تجمع در چندین نقطه با حضور گسترده پولیس و بازداشت شماری از فعالان و رهبران این حزب روبه‌رو شد.
روزنامه دان گزارش داده است که تحریک انصاف برای برگزاری اعتراض در هفت نقطه کراچی برنامه داشت، اما نیروهای پولیس در محل‌های تعیین‌شده مستقر شدند و تعدادی از فعالان حزب را بازداشت کردند. تحریک انصاف مدعی شده که در کراچی و دیگر مناطق ایالت سند، بیش از صد تن از اعضا و هوادارانش بازداشت شده‌اند. این رقم از سوی منابع مستقل یا پولیس تأیید نشده است.
ریشه یک بحران چندساله
تنش کنونی را نمی‌توان جدا از تحولات سیاسی چند سال اخیر پاکستان بررسی کرد. اختلاف میان عمران خان و ساختار حاکم پس از برکناری او از مقام نخست‌وزیری در سال ۲۰۲۲ شدت گرفت. عمران خان برکناری خود را نتیجه دخالت ارتش دانسته است؛ ارتش پاکستان این اتهام را رد کرده است.
بازداشت عمران خان در ماه می ۲۰۲۳ اعتراض‌های گسترده‌ای را در پاکستان به دنبال داشت که در برخی مناطق به خشونت کشیده شد و شماری از تأسیسات نظامی نیز هدف حمله قرار گرفت. پس از آن، هزاران هوادار تحریک انصاف بازداشت شدند و شماری از متهمان در دادگاه‌های نظامی محاکمه شدند. این رویدادها شکاف میان تحریک انصاف، حکومت و نهادهای امنیتی پاکستان را عمیق‌تر کرد.
با وجود پرونده‌های متعدد علیه عمران خان، شماری از محکومیت‌های او در سال‌های گذشته لغو یا تعلیق شده‌اند، اما او همچنان در زندان به سر می‌برد. حضور طولانی خان در زندان مانع از نقش‌آفرینی سیاسی او نشده و تحریک انصاف همچنان او را محور اصلی فعالیت سیاسی خود قرار داده است.
فشار اقتصادی در سایه بحران سیاسی
اعتراض‌های کنونی در شرایطی برگزار می‌شوند که فشارهای اقتصادی نیز بخشی از نارضایتی عمومی در پاکستان را تشکیل می‌دهد. تحریک انصاف در فراخوان‌های اعتراضی خود علاوه بر مسائل سیاسی، تورم و مشکلات اقتصادی مردم را نیز مطرح کرده است. از سوی دیگر، انسداد جاده‌ها، توقیف وسایط باربری و اختلال در انتقال کالا نگرانی‌هایی درباره افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و تجارت ایجاد کرده است.
به این ترتیب، ادامه تقابل سیاسی می‌تواند پیامدهایی فراتر از میدان سیاست داشته باشد. بسته‌شدن مسیرهای مهم، اختلال در انتقال کالا و محدودیت رفت‌وآمد در شهرهای بزرگ مستقیماً بر فعالیت‌های روزمره شهروندان و بخش تجارتی پاکستان اثر می‌گذارد.
نگرانی از رویارویی در پایتخت
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها اکنون این است که با نزدیک‌شدن کاروان معترضان به اسلام‌آباد چه اتفاقی خواهد افتاد. حکومت فدرال اعلام کرده است که برای جلوگیری از ورود غیرقانونی یا خشونت‌آمیز تجمع‌کنندگان به مناطق حساس آمادگی دارد. تحریک انصاف نیز از ادامه حرکت سخن گفته و تاکنون نشانه‌ای از کنارگذاشتن خواست اصلی خود، یعنی آزادی عمران خان، نشان نداده است.
سابقه اعتراض‌های سیاسی پاکستان بر حساسیت وضعیت افزوده است. اعتراض‌های پس از بازداشت عمران خان در سال ۲۰۲۳ به خشونت کشیده شد و آخرین حرکت اعتراضی بزرگ تحریک انصاف نیز با درگیری‌های مرگبار همراه بود. همین سابقه سبب شده است که هم حکومت و هم ناظران نسبت به احتمال درگیری در صورت رسیدن جمعیت بزرگ معترضان به ورودی‌های اسلام‌آباد نگران باشند.
بحران سیاسی در کنار چالش امنیتی
تنش سیاسی در زمانی شدت گرفته که پاکستان همزمان با افزایش حملات گروه‌های مسلح، به‌ویژه در مناطق شمال‌غربی، روبه‌رو است. اختلاف بر سر شیوه مقابله با ناامنی در خیبرپختونخوا حتی به یکی از موضوعات اصلی مذاکرات حکومت و تحریک انصاف تبدیل شده است.
حکومت فدرال خواهان همکاری گسترده‌تر اداره خیبرپختونخوا با سیاست‌های امنیتی مرکزی است، در حالی که مقام‌های تحریک انصاف در این ایالت درباره برخی رویکردهای حکومت مرکزی اختلاف نظر دارند. همین اختلاف باعث شده است که بحران کنونی تنها به مسئله آزادی عمران خان محدود نماند و روابط میان حکومت فدرال و یکی از مهم‌ترین حکومت‌های ایالتی پاکستان نیز تحت فشار قرار گیرد.
روزهای تعیین‌کننده پیش‌روی پاکستان
اعتراض‌های اکتوبر ۲۰۲۶ اکنون به آزمونی تازه برای روابط میان حکومت شهباز شریف و تحریک انصاف تبدیل شده است. در یک سوی بحران، هواداران عمران خان قرار دارند که آزادی رهبر خود و تغییر در وضعیت سیاسی موجود را مطالبه می‌کنند و در سوی دیگر، حکومت فدرال می‌گوید اجازه نخواهد داد اعتراض‌ها نظم عمومی و امنیت پایتخت را مختل کند.
در حالی که کاروان اصلی معترضان حرکت خود را از خیبرپختونخوا ادامه می‌دهد، نیروهای امنیتی در اسلام‌آباد در حالت آماده‌باش قرار دارند و موانع گسترده در مسیرهای ورودی پایتخت ایجاد شده است. همزمان بازداشت فعالان تحریک انصاف در کراچی و تجمع‌های پراکنده در دیگر مناطق نشان می‌دهد که بحران از یک راهپیمایی محلی فراتر رفته و ابعاد سراسری پیدا کرده است.
سرنوشت این حرکت تا حد زیادی به رفتار دو طرف در روزهای آینده وابسته است: این‌که آیا مسیر گفت‌وگو دوباره باز خواهد شد یا کاروان معترضان و نیروهای امنیتی در ورودی‌های اسلام‌آباد با یکدیگر روبه‌رو خواهند شد. آنچه تاکنون روشن است، پاکستان بار دیگر در برابر یک دوره جدی از تنش سیاسی و اعتراض خیابانی قرار گرفته است.