تنش در دارالامان؛ آنچه از محاصره حوزه علمیه خاتمالنبیین میدانیم
گزارش اختصاصی نوا
رویدادهای روز شنبه، ۱۴ سنبله، در حوزه علمیه خاتمالنبیین در سرک دارالامان کابل، پروندهای را که از بیش از دو سال قبل میان وزارت عدلیه حکومت طالبان و مسئولان این مجموعه جریان دارد، وارد مرحله تازهای کرده است. حضور گسترده نیروهای مسلح، درخواست تخلیه کامل حوزه، بازداشت شماری از استادان و تجمع اعتراضی شهروندان در اطراف این مرکز، مسئله خاتمالنبیین را بار دیگر به یکی از موضوعات مهم سیاسی، مذهبی و اجتماعی پایتخت تبدیل کرده است.
بررسی گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که نیروهای وابسته به وزارت عدلیه حکومت طالبان بعد از ظهر شنبه وارد محوطه حوزه علمیه خاتمالنبیین شده و از استادان و طلاب خواستهاند ساختمان این مرکز را تخلیه کنند.
آغاز محاصره در بعد از ظهر شنبه
نیروهای حکومت طالبان حدود ساعت دو پس از چاشت شنبه وارد محوطه حوزه شدند. گزارش شده است که محافظان حوزه خلع سلاح شدند و رفتوآمد طلاب برای مدتی محدود گردید.
تصاویر و ویدیوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی نیز حضور موترها و نیروهای مسلح حکومت طالبان در داخل و اطراف این مجموعه را نشان میدهد.
منابع خبری گفتهاند که نیروهای اعزامشده وابسته به وزارت عدلیه حکومت طالبان بودهاند و عملیات برای تخلیه حوزه به دستور عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه حکومت طالبان، صورت گرفته است.
وزارت عدلیه حکومت طالبان تا زمان تهیه این گزارش درباره جزئیات عملیات روز شنبه، شمار نیروهای اعزامشده، بازداشت استادان و برخورد با تجمعکنندگان توضیح تازه و رسمی منتشر نکرده است.
مخالفت استادان و طلاب با تخلیه
استادان و طلاب حاضر در حوزه با درخواست تخلیه مخالفت کردند. گزارشها حاکی است که شماری از طلاب همچنان در داخل مجموعه باقی ماندند و میان آنان و نیروهای اعزامشده تنش به وجود آمد.
برخی منابع محلی از برخورد فیزیکی با شماری از طلاب خبر دادهاند. تصاویر منتشرشده نیز فضای متشنج اطراف حوزه را نشان میدهد، اما درباره شمار افراد زخمیشده یا ابعاد دقیق برخورد، آمار مستقل و قابل تأییدی منتشر نشده است.
مسئولان حوزه تأکید دارند که اختلاف بر سر مالکیت زمین این مجموعه هنوز روند حقوقی خود را طی میکند و محکمه مربوطه حکم قطعی و نهایی درباره مصادره ملک صادر نکرده است.
محمدجواد محسنی: ۱۲ استاد بازداشت شدهاند
محمدجواد محسنی، رئیس تلویزیون تمدن و از مسئولان مجموعه خاتمالنبیین، شام شنبه اعلام کرد که نیروهای وزارت عدلیه حکومت طالبان ۱۲ تن از استادان حوزه علمیه خاتمالنبیین را بازداشت کردهاند.
او گفته است این بازداشتها با هدف افزایش فشار برای تخلیه حوزه صورت گرفته است.
محسنی همچنین از قطع برق حوزه در جریان رویدادهای شنبه خبر داده و گفته است نیروهای بیشتری به اطراف مجموعه اعزام شده بودند.
شماری دیگر از رسانهها نیز بازداشت استادان را گزارش کردهاند، اما درباره شمار بازداشتشدگان روایتهای متفاوتی منتشر شده است. از این رو، رقم ۱۲ تن در این گزارش به نقل مستقیم از محمدجواد محسنی ذکر میشود.
مردم به اطراف حوزه آمدند
همزمان با تشدید تنش، شماری از باشندگان غرب کابل و حامیان حوزه علمیه خاتمالنبیین به اطراف این مرکز رفتند.
در ویدیوهای منتشرشده، گروهی از شهروندان مقابل یکی از دروازههای حوزه دیده میشوند که شعار «الله اکبر» سر میدهند.
برخی رسانهها و منابع محلی شمار تجمعکنندگان را تا حدود دو هزار و ۵۰۰ تن اعلام کردهاند.
گزارشهایی همچنین درباره تلاش نیروهای حکومت طالبان برای متفرق ساختن تجمعکنندگان و برخورد با شماری از معترضان منتشر شده است.
تجمع شنبهشب از این جهت اهمیت دارد که اختلافی که تا پیش از این عمدتاً میان وزارت عدلیه حکومت طالبان و مدیریت مجموعه خاتمالنبیین جریان داشت، به یک مسئله عمومی در میان بخشی از باشندگان غرب کابل تبدیل شد.
اختلاف از کجا آغاز شد؟
ریشه مناقشه به ادعاهای وزارت عدلیه حکومت طالبان درباره مالکیت و وابستگی سیاسی مجموعه خاتمالنبیین بازمیگردد.
وزارت عدلیه حکومت طالبان پیش از این اعلام کرده بود که تلویزیون تمدن، حوزه علمیه خاتمالنبیین و دانشگاه خاتمالنبیین با حزب «حرکت اسلامی افغانستان» ارتباط دارند و ساختمانهای مربوط به این مجموعه در زمینهای دولتی یا به تعبیر این وزارت «زمینهای غصبشده امارتی» ایجاد شدهاند.
این وزارت استدلال کرده است که با ممنوعشدن فعالیت احزاب سیاسی، نهادهای متعلق به احزاب نیز حق ادامه فعالیت ندارند.
مسئولان خاتمالنبیین هر دو ادعا را رد کردهاند.
محمدجواد محسنی پیش از این گفته بود محمدآصف محسنی سالها پیش از تأسیس بخش عمده این مجموعه، رسماً از رهبری حزب حرکت اسلامی و فعالیت حزبی کنارهگیری کرده بود.
مسئولان مجموعه همچنین میگویند زمین حوزه علمیه بهصورت رسمی در دوره حکومت پیشین در اختیار این مرکز قرار گرفته و برای آن اسناد و قباله شرعی وجود دارد.
آنان تأکید دارند که پرونده مالکیت در محکمه مربوط به حکومت طالبان تحت بررسی بوده و پیش از صدور حکم نهایی، اقدام به تصرف یا تخلیه مجموعه صورت گرفته است.
بنابراین، در مرکز اختلاف دو روایت کاملاً متفاوت وجود دارد: وزارت عدلیه حکومت طالبان مجموعه را مرتبط با یک حزب منحلشده و بخشی از املاک آن را دولتی میداند؛ در مقابل، مسئولان خاتمالنبیین بر استقلال این نهادها از فعالیت حزبی و قانونیبودن اسناد مالکیت تأکید دارند.
مهرولاک بخشهای اصلی حوزه در ماه سرطان
بحران تازه ادامه رویدادهایی است که در اوایل ماه سرطان سال جاری شدت گرفت.
در آن زمان، هیئت امنای حوزه علمیه خاتمالنبیین اعلام کرد که مسجد، حسینیه، کتابخانه، مدرسه برادران و مدرسه خواهران این مجموعه از سوی وزارت عدلیه حکومت طالبان مهرولاک شده است.
با وجود بستهشدن بخشهای اصلی، خوابگاه طلاب همچنان مورد استفاده قرار داشت و شماری از طلاب فعالیتهای آموزشی خود را در بخشهای باز مجموعه ادامه داده بودند.
بر اساس گزارش منابع محلی، اقدام شنبه با هدف تخلیه همین بخشهای باقیمانده و پایان حضور طلاب در مجموعه صورت گرفته است.
تلویزیون تمدن؛ از توقف نشرات تا بازگشت به فضای مجازی
تلویزیون تمدن نیز یکی دیگر از بخشهای مرتبط با این مجموعه است که در اوایل سرطان با مداخله نیروهای حکومت طالبان فعالیتش متوقف شد.
مسئولان تمدن گفته بودند پرونده حقوقی مربوط به ملک هنوز نهایی نشده و اقدام وزارت عدلیه پیش از صدور حکم قطعی محکمه صورت گرفته است.
جالب آنکه درست شام شنبه و همزمان با تحولات حوزه علمیه، تلویزیون تمدن اعلام کرد فعالیت رسانهای خود را با تمرکز بر فضای مجازی از سر میگیرد.
این رسانه اعلام کرد در ماههای گذشته، به درخواست و میانجیگری علما، بزرگان و متنفذان، با امید حل مسالمتآمیز اختلاف از ادامه نشرات خودداری کرده بود؛ اما پس از تحولات تازه تصمیم گرفته است دوباره فعالیت کند.
دانشگاه خاتمالنبیین نیز وارد پرونده شد
بحران تنها به حوزه علمیه و تلویزیون تمدن محدود نمانده است.
در ۲۹ اسد سال جاری گزارش شد که وزارت تحصیلات عالی حکومت طالبان برای دانشگاه خصوصی خاتمالنبیین رئیس و معاونان تازه تعیین کرده و مدیریت این نهاد را در اختیار گرفته است.
بر اساس این گزارش، مفتی اسدالله نجات، سرپرست پیشین دانشگاه طبی کابل، بهعنوان رئیس جدید دانشگاه خاتمالنبیین معرفی شده است.
مسئولان و منابع نزدیک به دانشگاه گفتهاند ساختمان دانشگاه اساساً کرایی است و اختلاف مالکیتی مطرحشده درباره حوزه و تلویزیون شامل ساختمان دانشگاه نمیشود.
با کنار هم قرار دادن تحولات تلویزیون تمدن، حوزه علمیه و دانشگاه خاتمالنبیین، روشن است که مناقشه دیگر محدود به یک ساختمان یا یک پرونده ملکیت نیست و تقریباً تمام اجزای مجموعه تأسیسشده توسط آیتالله محسنی را دربر گرفته است.
واکنش علمای شیعه و چهرههای اجتماعی
واکنش مستقیم و تأییدشده به رویداد شنبه عمدتاً از سوی محمدجواد محسنی و مسئولان تلویزیون تمدن منتشر شده است؛ اما مناقشه خاتمالنبیین در ماههای گذشته واکنش گستردهتری در میان علمای شیعه و چهرههای سیاسی و اجتماعی برانگیخته بود.
شورای علمای شیعه افغانستان در ماه سرطان، پس از مهرولاک حوزه و توقف فعالیت تلویزیون تمدن، خواستار بازگشایی این مرکز دینی و علمی و ازسرگیری فعالیت تلویزیون تمدن شده بود.
این شورا در عین ابراز نگرانی، بر حل اختلاف از راه گفتوگو و مراجعه به مقامهای ارشد حکومت طالبان تأکید کرده بود.
در ماه اسد نیز شماری از علما، متنفذان و چهرههای شیعه در کابل گردهم آمدند و نسبت به مجموعه اقدامات وزارت عدلیه حکومت طالبان اعتراض کردند.
سید حسین عالمی بلخی، محمد اکبری و شماری از مقامهای شیعه و نیز چهرههای شاغل در ساختار حکومت طالبان، از جمله عبداللطیف نظری، در آن نشست حضور داشتند.
شرکتکنندگان خواستار بازگشایی حوزه خاتمالنبیین و تلویزیون تمدن و توقف اقداماتی شدند که آن را برخورد دوگانه با جامعه شیعه توصیف کردند.
این واکنشها پیش از رویداد روز شنبه صورت گرفته بود، اما نشان میدهد که پرونده خاتمالنبیین از چند ماه قبل به یکی از محورهای اصلی نگرانی بخشی از جامعه شیعه افغانستان تبدیل شده است.
یک مرکز مهم مذهبی و علمی
حوزه علمیه خاتمالنبیین از مراکز شناختهشده آموزش علوم دینی شیعیان افغانستان است که به ابتکار آیتالله محمدآصف محسنی در کابل ایجاد شد.
این مجموعه در سالهای گذشته علاوه بر آموزش علوم حوزوی، میزبان برنامههای دینی، علمی، پژوهشی و فرهنگی بوده است.
دانشگاه خاتمالنبیین و تلویزیون تمدن نیز در پیوند با همین مجموعه شکل گرفتهاند، هرچند از نظر حقوقی و ساختار مالکیت، مسئولان این نهادها میان آنها تفاوت قایل هستند.
محمدآصف محسنی از رهبران پیشین جهادی و از روحانیون برجسته شیعه افغانستان بود. او پیش از درگذشت، سالها از فعالیت حزبی فاصله گرفته و بیشتر در حوزه فعالیتهای علمی و مذهبی حضور داشت.
چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟
با گذشت یک روز از رویدادهای شنبه، چند پرسش اساسی همچنان بدون پاسخ مانده است.
هنوز روشن نیست ۱۲ استادی که محمدجواد محسنی از بازداشت آنان خبر داده، در چه وضعیتی قرار دارند و آیا همه آنان همچنان در بازداشت هستند یا خیر.
وضعیت نهایی حضور نیروهای حکومت طالبان در حوزه و تصمیم درباره خوابگاه و طلاب باقیمانده نیز بهصورت رسمی اعلام نشده است.
از سوی دیگر، وزارت عدلیه حکومت طالبان تاکنون توضیح نداده است که آیا برای تخلیه کامل مجموعه حکم نهایی محکمه صادر شده یا اقدام روز شنبه بر مبنای تصمیم اداری این وزارت انجام شده است.
پاسخ به این پرسش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محور اصلی دفاع مسئولان خاتمالنبیین این است که دعوای مالکیت باید در محکمه تعیین تکلیف شود و تا پیش از صدور حکم نهایی، مصادره یا تخلیه کامل مبنای حقوقی ندارد.
تحولات شنبه نشان داد که پرونده خاتمالنبیین دیگر صرفاً یک اختلاف اداری بر سر زمین نیست. بازداشت استادان، حضور نیروهای مسلح و ورود مردم به صحنه، این پرونده را به موضوعی حساس در روابط حکومت طالبان با بخشهایی از جامعه شیعه افغانستان تبدیل کرده است.
چگونگی برخورد حکومت طالبان با این پرونده در روزهای آینده میتواند تعیین کند که تنش ایجادشده از مسیر گفتوگو و روند قضایی مدیریت خواهد شد یا وارد مرحله تازهای خواهد شد.
نوا؛ صدای حقیقت، صدای مردم