گزارش ویژه | خبرگزاری نوا
هم‌زمان با فرارسیدن ۱۱ اکتوبر، روز جهانی دختران، میلیون‌ها دختر در سراسر جهان این مناسبت را با امید به آموزش، پیشرفت و ساختن آینده‌ای بهتر گرامی می‌دارند؛ اما در افغانستان، این روز در حالی فرا رسیده است که دختران بالاتر از صنف ششم برای ششمین سال تعلیمی متوالی از رفتن به مکاتب متوسطه و لیسه محروم هستند. محدودیت‌های وضع‌شده از سوی حکومت طالبان، علاوه بر آموزش، بخش‌های گسترده‌ای از زندگی اجتماعی، آزادی رفت‌وآمد و فرصت‌های شغلی آینده دختران و زنان افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است.
بیش از ۲.۶ میلیون دختر محروم از آموزش
براساس گزارش صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) که در اسد ۱۴۰۵ منتشر شد، بیش از ۲.۶ میلیون دختر در افغانستان طی پنج سال گذشته از آموزش متوسطه محروم شده‌اند. افغانستان همچنان تنها کشوری در جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی به‌گونه مؤثر به روی دختران و زنان بسته است. طالبان از سنبله ۱۴۰۰ آموزش دختران بالاتر از صنف ششم را متوقف کردند و در قوس ۱۴۰۱ نیز زنان و دختران را از ادامه تحصیل در پوهنتون‌ها منع کردند.
این محدودیت‌ها در شرایطی ادامه دارد که آموزش یکی از اساسی‌ترین راه‌های دستیابی به استقلال اقتصادی، مشارکت اجتماعی و کاهش فقر به شمار می‌رود. یونیسف هشدار داده است که محرومیت طولانی‌مدت از مکتب، دختران را با خطرات بیشتری از جمله ازدواج زودهنگام، کار کودکان، خشونت و سوءاستفاده روبه‌رو می‌سازد؛ خطراتی که در خانواده‌های آسیب‌دیده از فقر و بی‌جاشدگی شدیدتر است.
محدودیت‌هایی فراتر از دروازه‌های مکتب
محدودیت‌های حکومت طالبان تنها به بسته ماندن مکاتب و پوهنتون‌ها خلاصه نمی‌شود. در پنج سال گذشته، محدودیت‌هایی بر حضور زنان و دختران در فضاهای عمومی، سفر بدون محرم، اشتغال در بسیاری از نهادها، فعالیت‌های اجتماعی و استفاده از برخی امکانات تفریحی و ورزشی اعمال شده است.
اجرای مقررات پوشش و محدودیت‌های رفت‌وآمد نیز نگرانی‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. براساس گزارش تازه هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما)، که خبرگزاری اسوشیتدپرس در میزان ۱۴۰۵ بازتاب داده، دست‌کم ۵۲ زن و یک دختر در فاصله سرطان تا میزان ۱۴۰۵ در کابل و هرات به اتهام رعایت نکردن مقررات پوشش یا حضور در مکان‌های عمومی بدون محرم بازداشت شده‌اند. این گزارش نگرانی‌ها درباره تأثیر محدودیت‌ها بر زندگی روزمره زنان و دختران را افزایش داده است.
آینده نامعلوم و فشارهای روانی
محرومیت از آموزش، علاوه بر از بین بردن فرصت‌های تحصیلی، بر سلامت روانی و امید دختران به آینده نیز تأثیر گذاشته است. شماری از دختران نوجوان که پیش از بازگشت طالبان آرزوی داکتر شدن، انجنیر شدن، معلمی و فعالیت در بخش‌های مختلف جامعه را داشتند، اکنون با محدودیت‌های جدی برای تحقق این اهداف روبه‌رو هستند.
نهاد زنان سازمان ملل متحد در اسد ۱۴۰۵ اعلام کرد که در نظرسنجی‌های این نهاد، هفت تن از هر ده زن شرکت‌کننده وضعیت سلامت روانی خود را بد یا بسیار بد توصیف کرده‌اند. این آمار مربوط به زنان مورد بررسی است و نباید به‌عنوان میزان دقیق مشکلات روانی در میان تمامی دختران افغانستان تلقی شود؛ با این حال، نشان‌دهنده نگرانی جدی درباره پیامدهای انزوای اجتماعی و محدودیت‌های طولانی‌مدت است.
پیامدهای محرومیت دختران برای نظام صحی و اقتصاد
کارشناسان سازمان ملل هشدار داده‌اند که محرومیت دختران از آموزش تنها یک مشکل فردی یا خانوادگی نیست، بلکه پیامدهای آن در آینده بر اقتصاد، نظام آموزشی و خدمات صحی افغانستان نیز آشکارتر خواهد شد.
براساس تحلیل یونیسف در حمل ۱۴۰۵، در صورت ادامه محدودیت‌ها، افغانستان تا پایان سال ۱۴۰۸ خورشیدی ممکن است با کمبود حدود ۲۰ هزار معلم زن و پنج هزار و ۴۰۰ کارمند صحی زن روبه‌رو شود. کاهش شمار زنان متخصص در بخش صحت، به‌ویژه در مناطقی که مراجعه زنان به داکتران مرد با موانع اجتماعی روبه‌رو است، می‌تواند دسترسی مادران و کودکان به خدمات درمانی را دشوارتر سازد.
همچنین، یونیسف برآورد کرده است که محدودیت‌های آموزش دختران و اشتغال زنان، سالانه دست‌کم ۸۴ میلیون دالر زیان اقتصادی به افغانستان وارد می‌کند. این رقم نشان می‌دهد که محرومیت زنان و دختران از فرصت‌های آموزشی و کاری، علاوه بر پیامدهای انسانی، هزینه‌های اقتصادی قابل توجهی نیز دارد.
نگرانی از ازدواج زودهنگام و افزایش آسیب‌پذیری
موضوع جهانی روز دختر در سال ۱۴۰۵، «پایان دادن به ازدواج کودکان و سرمایه‌گذاری بر حقوق دختران» تعیین شده است. این موضوع برای افغانستان نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا فقر، محرومیت از آموزش و محدود شدن فرصت‌های اقتصادی می‌توانند آسیب‌پذیری دختران را در برابر ازدواج زودهنگام افزایش دهند.
یونیسف تأکید کرده است که مکتب تنها محل آموزش خواندن و نوشتن نیست، بلکه می‌تواند محیطی برای رشد اجتماعی و حفاظت از دختران در برابر برخی آسیب‌ها باشد. از دست رفتن این محیط حمایتی، به‌ویژه در جوامع فقیر و آسیب‌دیده از بحران، نگرانی‌ها درباره آینده دختران نوجوان را افزایش می‌دهد.
تلاش دختران برای ادامه آموزش
با وجود محدودیت‌های موجود، تلاش برای یادگیری در افغانستان به‌طور کامل متوقف نشده است. برخی دختران از طریق آموزش آنلاین، برنامه‌های آموزشی محلی و ابتکارهای فردی و خانوادگی به فراگیری دانش ادامه می‌دهند.
سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) اعلام کرده است که از سال ۱۴۰۰ تاکنون بیش از ۶۹ هزار تن از برنامه‌های سوادآموزی و آموزش مهارت‌های مورد حمایت این سازمان در افغانستان بهره‌مند شده‌اند که ۷۳ درصد آنان زنان بوده‌اند. با این حال، چنین برنامه‌هایی جایگزین دسترسی همگانی و رسمی دختران به مکاتب و پوهنتون‌ها نیستند.
موضع طالبان و درخواست‌های جامعه جهانی
حکومت طالبان در سال‌های گذشته محدودیت‌های آموزشی دختران را با ملاحظات شرعی و ضرورت فراهم شدن شرایط مناسب توجیه کرده است. با این حال، با گذشت بیش از پنج سال از بسته شدن مکاتب متوسطه و لیسه به روی دختران، زمان مشخصی برای بازگشایی این مراکز آموزشی اعلام نشده است.
سازمان ملل متحد، یونیسف، یونسکو و شماری از نهادهای بین‌المللی بارها خواستار لغو محدودیت‌های آموزشی و فراهم شدن فرصت برابر برای دختران و زنان افغانستان شده‌اند. این نهادها هشدار داده‌اند که ادامه وضعیت کنونی می‌تواند آثار بلندمدتی بر توسعه انسانی، نظام صحی و آینده اقتصادی کشور بر جای بگذارد.
روز جهانی دختران؛ آینده‌ای که همچنان در انتظار است
روز جهانی دختران در سال ۱۴۰۵ بار دیگر توجه‌ها را به شرایط دختران افغانستان جلب کرده است؛ دخترانی که بخشی از دوران نوجوانی خود را دور از صنف‌های درسی سپری کرده‌اند و همچنان درباره امکان ادامه آموزش و انتخاب مسیر زندگی‌شان با ابهام روبه‌رو هستند.
در حالی که جامعه جهانی بر سرمایه‌گذاری در آموزش و توانمندسازی دختران تأکید می‌کند، مسئله اصلی برای میلیون‌ها دختر افغانستان همچنان دسترسی به حقوق اولیه، از جمله آموزش، امنیت، خدمات صحی و فرصت‌های مشارکت در جامعه است. آینده این نسل تا حد زیادی به تصمیم‌هایی وابسته است که درباره رفع محدودیت‌ها و بازگشت آنان به آموزش گرفته خواهد شد.
نوا؛ صدای حقیقت، صدای مردم